Home » Απόψεις » Χριστούγεννα : Γιατί στολίζουμε δέντρα και καραβάκια;
Καλά Χριστούγεννα
Πολίτες Ευόσμου

Χριστούγεννα : Γιατί στολίζουμε δέντρα και καραβάκια;

του Ευθύμη Ιωαννίδη

Η ιδέα για τον στολισμό ενός δέντρου την περίοδο των Χριστουγέννων δεν είναι ξενόφερτη, όπως λανθασμένα πιστεύουν πολλοί, αλλά ελληνική. Πιο συγκεκριμένα, στην αρχαία Ελλάδα υπήρχε παρόμοιο έθιμο, μόνο που το φυτό δεν ήταν έλατο, ούτε κυπαρίσσι, αλλά ένα κλαδί ελιάς. Μπορεί να σας ακούγεται… παράταιρο, είναι εντούτοις πέρα για πέρα αληθινό. Το συγκεκριμένο κλαδί ονομαζόταν ειρεσιώνη, ενώ το περιέφεραν παιδιά στους δρόμους των Αθηνών κατά τα Πυανέψια και σχετίζεται μάλιστα με τον Θησέα, την Κρήτη και την αρχαία Αθηνά.

Η ειρεσιώνη προέρχεται από τη λέξη είρος (έριον=μαλλί). Σύμφωνα μάλιστα με πολλές αναφορές σε αρχαία κείμενα, ήταν κλάδος ελιάς/ αγριελιάς (κότινος) ή δάφνης στολισμένος με γιρλάντες από μαλλί λευκό και κόκκινο και έφερε κρεμασμένα τους πρώτους φθινοπωρινούς καρπούς (σύκα, καρύδια, αμύγδαλα, κάστανα, δημητριακά, εκτός μήλου και αχλαδιού). Έφερε επίσης φιάλες από λάδι και μέλι.

Η ειρεσιώνη λοιπόν, περιφερόταν στους δρόμους των Αθηνών, την έβδομη ημέρα του Πυανεψίωνος μηνός (22 Σεπτεμβρίου – 20 Οκτωβρίου) από παιδιά “αμφιθαλή”, των οποίων δηλαδή και οι δύο γονείς ζούσαν και τα οποία έψαλλαν “τις καλένδες” (κάλαντα) από σπίτι σε σπίτι, παίρνοντας φιλοδώρημα από τον νοικοκύρη ή την κυρά.Τα παιδιά έλεγαν τις “καλένδες” με την ειρεσιώνη στα χέρια.

Ήταν ουσιαστικά έκφραση ευχαριστίας για τη γονιμότητα του λήξαντος έτους και παράκληση συνεχίσεως της γονιμότητας και ευφορίας και κατά το επόμενο έτος, και ήταν αφιερωμένη στην Αθηνά, τον Απόλλωνα και τις Ώρες (Ευνομία, Δίκη, Ειρήνη).

Όταν μάλιστα τα παιδιά έφθαναν στα δικά τους σπίτια, ιδίως στα αγροτικά, κατά τον Αριστοφάνη (Ιππής, 729 και Εκκλησιάζουσες, 1053) κρεμούσαν την ειρεσιώνη πάνω από την εξώπορτά τους, όπου έμενε μέχρι την ίδια ημέρα του επόμενου έτους, οπότε, αφού τοποθετούσαν τη νέα, κατέβαζαν την παλιά και την έκαιγαν. Κατά το τελετουργικό, ένας “αμφιθαλής” νεαρός περιέχυνε την ειρεσιώνη με κρασί από έναν τελετουργικό αμφορέα και την κρεμούσε στην πύλη του ναού του Απόλλωνα.

Τα Πυανέψια ή Πυανόψια ήταν γιορτή στην αρχαία Αθήνα προς τιμήν του Απόλλωνα με αναίμακτη θυσία καρπών και φρούτων, ενώ κατά την κλασική εποχή, αποτελούσαν μέρος της γιορτής των Θησείων. O Λυκούργος αναφέρει ότι στην Αθήνα η γιορτή ονομαζόταν Πυανόψια, ενώ οι υπόλοιποι Έλληνες την αποκαλούσαν Πανόψια, γιατί “φαίνονταν όλοι οι καρποί”. Τα Πυανέψια ή Πυανόψια ήταν ουσιαστικά γιορτή της αρχαίας Αθήνας αφιερωμένη στον Απόλλωνα, που σχετιζόταν με τους καρπούς της γης.

Η βασική τελετουργία συνίστατο στην περιφορά της ειρεσιώνης (κλαδί ελιάς, όπου τύλιγαν λευκό μαλλί και στερέωναν διάφορων ειδών καρπούς από την αρχική συγκομιδή) και το άσμα που τραγουδιόταν στη διάρκεια αυτής της περιφοράς. Το κλαδί της ειρεσιώνης ήταν το έμβλημα της όλης γιορτής. Η λέξη μάλιστα «πυανόψια» φανερώνει περισσότερα για τη γιορτή: Σημαίνει βράσιμο κουκιών (και συνεκδοχικά όλων των οσπρίων). Πράγματι, οι αρχαίοι Αθηναίοι, μετά τη συγκομιδή των οσπρίων, έβραζαν ένα μείγμα από τους πρώτους καρπούς, που γινόταν πολτός και το πρόσφεραν στον ολύμπιο θεό.

Η ιστορία της γιορτής, σύμφωνα με τη μυθολογία

Σύμφωνα με την παράδοση, το έθιμο καθιερώθηκε από τον Θησέα, όταν ξεκίνησε για την Κρήτη για να σκοτώσει τον Μινώταυρο. Ύστερα, σταμάτησε στη Δήλο, όπου έκανε θυσία στον Απόλλωνα λέγοντας ότι σε περίπτωση που κερδίσει τη μάχη με τον Μινώταυρο, θα του πρόσφερε στολισμένα κλαδιά ελιάς για να τον ευχαριστήσει. Επιστρέφοντας λοιπόν στην πατρίδα του, ο Θησέας εκπλήρωσε την υπόσχεσή του καθιερώνοντας τον θεσμό της “Ειρεσιώνης”. Η γιορτή είχε δηλαδή ευχαριστήριο χαρακτήρα, καθώς εορταζόταν στις 7 του Πυανεψιώνα την ημέρα που ο Θησέας γύρισε από την Κρήτη, έχοντας σκοτώσει τον Μινώταυρο!

Το έθιμο, ωστόσο, ουσιαστικά απηχούσε την ευχή των ανθρώπων για την ευφορία της γης, τις ευχαριστίες τους για την καρποφόρα χρονιά που πέρασε και τον εξευμενισμό των Θεών για μια ακόμα πιο αποδοτική σε γεννήματα χρονιά, αυτή που ερχόταν. Η γονιμότητα της γης ήταν ως εικός πολύ σημαντική για την επιβίωση των πληθυσμών και την ευζωία τους.

Το τραγουδάκι που διασώζει ο Πλούταρχος («Βίοι Παράλληλοι, Θησεύς 22″) είναι χαρακτηριστικό:

«Ειρεσιώνη σύκα φέρει και πίονας άρτους
και μέλι εν κοτύλη και έλαιον αναψήσασθαι
και κύλικ” εύζωρον, ως αν μεθύουσα καθεύδη»

δηλαδή:

«Η Ειρεσιώνη φέρνει κάθε τι καλό, σύκα και αφράτα ψωμάκια που μας τρέφουν και μέλι γλυκό και λάδι απαλό και ξέχειλους κύλικες με καλό κρασί για να μεθύσει και να κοιμηθεί.»

Εκτός όμως από τα κλαδιά της ελιάς, περιέφεραν επίσης και κλαδιά Δάφνης προς τιμήν του Απόλλωνος στα Θαργήλια, εορτή που ετελείτο την Άνοιξη (27 Απριλίου – 26 Μαΐου), όπου πάλι έκαιγαν την παλιά ειρεσιώνη και κρεμούσαν τη νέα έξω από τις πόρτες τους.

Πρόγονος λοιπόν του Χριστουγεννιάτικου δέντρου είναι η ειρεσιώνη, έθιμο το οποίο όχι μόνο δεν απαγορευόταν στο Βυζάντιο αλλά αντιθέτως κατά την εορτή των Χριστουγέννων «…κατά διαταγήν του επάρχου της (κάθε) πόλεως, ου μόνον καθαρισμός των οδών εγένετο, αλλά και στολισμός διαφόρων κατά διαστήματα στηνομένων στύλων με δενδρολίβανα, κλάδους μύρτου και άνθη εποχής (Φαίδωνος Κουκουλέ, Τακτικού Καθηγητού του Πανεπιστημίου Αθηνών και Ακαδημαϊκού «Βυζαντινών Βίος και Πολιτισμός» τ. στ΄, σελ. 152).

Το χριστουγεννιάτικο δένδρο υπήρχε επίσης, σύμφωνα με μαρτυρίες, από την εποχή του Βυζαντίου, τον 6ο αιώνα περίπου μετά Χριστόν. Πιο συγκεκριμένα, χριστιανικά κείμενα (Παύλος Σιλεντιάριος, “Έκφρασις της Αγ. Σοφίας Κων/πόλεως” και στην “Έκφρασιν του άμβωνος της Αγ. Σοφίας”) περιγράφουν ότι κατά τη Βυζαντινή εποχή στους ναούς βρίσκονταν μεγάλα ορειχάλκινα δέντρα διακοσμημένα με διάφορα χρυσά, ασημένια και χάλκινα στολίδια που απεικόνιζαν ζωάκια, καρπούς, πουλιά, αβγά, κουδουνάκια.

Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι ένα επίλεκτο Βασιλικό Καβαλλαρικό (Ιπποτικό) Τάγμα της βυζαντινής ανακτορικής φρουράς το οποίο – μεταξύ άλλων – συμμετείχε με τελετουργικό ρόλο σε επίσημες αυτοκρατορικές τελετές – μεταξύ των οποίων και της τελετής των Χριστουγέννων – ήταν εκείνο της «Εταιρείας», το οποίο διαιρείτο σε «Μικρή», «Μεσαία» και «Μεγάλη Εταιρεία».Τη «Μικρή Εταιρεία» την αποτελούσαν αλλόθρησκοι!!!… (π.χ. εθνικοί, ειδωλολάτρες, μουσουλμάνοι κλπ).Τη «Μεσαία Εταιρεία» την αποτελούσαν αλλόδοξοι ή/και αλλοεθνείς Χριστιανοί (π.χ. Σκανδιναβοί, Γερμανοί, Ρώσοι, Άγγλοι κλπ).

Πιο πιθανό είναι, επομένως, να ήταν και αλλοεθνείς/αλλογενείς μισθοφόροι Ιππότες της Μεσαίας Εταιρείας, εκείνοι που μεταλαμπάδευσαν το έθιμο της «Ειρεσιώνης» (το οποίο μετεξελίχθηκε στους βυζαντινούς στηνόμενους στύλους με δενδρολίβανα, κλάδους μύρτου και ανθέων εποχής, που ήταν οι πρόγονοι του σημερινού χριστουγεννιάτικου δέντρου) στις μακρινές εκχριστιανισμένες χώρες, από τις οποίες κατάγονταν.

Πάντως η ανάμνηση του βυζαντινού Χριστουγεννιάτικου στολισμού με τοποθετημένους στύλους με δενδρολίβανα, επιβίωσε στα Πρωτοχρονιάτικα κάλαντα: «Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά, ψηλή μου ΔΕΝΔΡΟΛΙΒΑΝΙΑ…»

Επειδή μάλιστα στις βόρειες χώρες της Ευρώπης δε φύονται δενδρολίβανα, αλλά υπάρχουν σε αφθονία τα έλατα, το έλατο –τα κλαδιά του οποίου μοιάζουν πολύ με εκείνα του δενδρολίβανου- θα μπορούσε, ίσως, να ήταν τότε το πιο πρόσφορο υποκατάστατο του δεντρολίβανου σαν στολισμένο χριστουγεννιάτικο δέντρο.

Ο στολισμός του δέντρου με κεράκια καθιερώθηκε αργότερα. Σύμφωνα με μία εκδοχή, αυτός καθιερώθηκε από τον Μαρτίνο Λούθηρο, ο οποίος, περπατώντας τη νύχτα στα δάση και βλέποντας τα χειμωνιάτικα αστέρια να λάμπουν μέσα στα κλαδιά των δέντρων, συνέλαβε την ιδέα της τοποθέτησης ενός φωτισμένου χριστουγεννιάτικου δέντρου στο σπίτι του, που θα απεικόνιζε τον έναστρο ουρανό απ’ όπου ο Χριστός ήρθε στον κόσμο. Έτσι, το έθιμο του στολισμού ελάτων στη περίοδο των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς διαδόθηκε ευρέως στη Δύση και παρέμεινε μέχρι τις ημέρες μας, τόσο στους Καθολικούς, όσο και στους Προτεστάντες.

Η επιστροφή του εθίμου στην Ελλάδα

Από τη Δύση το έθιμο αυτό επέστρεψε και πάλι στη πατρίδα μας, σαν χριστουγεννιάτικο έλατο, αφού κατά την Ενετοκρατία και την Τουρκοκρατία είχε λησμονηθεί και εκλείψει σε πολλά μέρη το έθιμο του στολισμένου δενδρολίβανου.

Λέγεται μάλιστα πως μετά την Επανάσταση του 1821 και τη σύσταση του Νεοελληνικού Κράτους οι Βαυαροί έφεραν το έθιμο του στολισμού του χριστουγεννιάτικου ελάτου στην Ελλάδα και πως για πρώτη φορά στολίστηκε χριστουγεννιάτικο δέντρο στα ανάκτορα του Όθωνα το 1833. Από τότε καθιερώθηκε σταδιακά σε όλη την Ελλάδα. Ωστόσο, το έθιμο της Ειρεσιώνης υπήρχε πάντα στην ιστορική μνήμη των Ελλήνων, γι αυτόν τον λόγο, το Χριστουγεννιάτικο δένδρο υιοθετήθηκε σχεδόν αμέσως.

Εκτός όμως από το στόλισμα του χριστουγεννιάτικου δέντρου επικράτησε στις παραθαλάσσιες περιοχές του τόπου μας από τα βυζαντινά χρόνια και ο στολισμός του χριστουγεννιάτικου καραβιού. Τα παιδιά των νησιών των Κυκλάδων και ολόκληρου του Αιγαίου, όπως και πολλών παραθαλάσσιων περιοχών της χώρας μας, κατασκεύαζαν με χαρτί και ξύλο ένα ομοίωμα καραβιού, το στόλιζαν με χρωματιστά χαρτιά και σχοινιά και με αυτό γυρνούσαν στα σπίτια και έλεγαν τα κάλαντα. Στο καραβάκι αυτό τα παιδιά φύλαγαν τα γλυκίσματα και τα χριστόψωμα, που έπαιρναν ως φίλεμα από τους νοικοκύρηδες, αφού τους είχαν τραγουδήσει τα κάλαντα. Με άλλα λόγια, δεν αποτελούσε μέρος του οικιακού στολισμού του σπιτιού παλαιότερα.

Συνυφασμένο δε, με αποχωρισμούς και δυσάρεστες αναμνήσεις, όπως επισημαίνει ο Καθηγητής της Λαογραφίας Δημήτριος Λουκάτος στο βιβλίο του «Χριστουγεννιάτικα και των γιορτών», αλλά και ως τάμα των ναυτικών σε στιγμές κινδύνου στη θάλασσα (χρυσό ομοίωμα καραβιού) στην Παναγία, το καράβι δε θα μπορούσε να συμβολίσει οικογενειακές συνεστιάσεις θαλπωρής, με παρόντα όλα τα μέλη της οικογένειας ή να τονώσει το οικογενειακό αίσθημα. Για τον λόγο αυτόν, το καράβι σπάνια αποτέλεσε στοιχείο διακόσμησης των ελληνικών σπιτιών τα Χριστούγεννα.

Εν ολίγοις, είναι φανερό ότι παρότι το καραβάκι έχει και αυτό μια σημαντική θέση στη χριστουγεννιάτικη λαογραφία της χώρας μας, δεν είχε αναμφήριστα τη δυνατότητα να ξεπεράσει τη δημοτικότητα του πολύ παλαιότερου και κατάφορτου συμβολισμών χριστουγεννιάτικου δέντρου. Η ιστορία μάλιστα και ο συμβολισμός του δέντρου είναι τόσο βαθιά ριζωμένα στο ασυνείδητο όλων των Ελλήνων, σε αντίθεση με το καράβι, που έχει σημασία μόνο για ανθρώπους που διατηρούν σχέσεις με τη θάλασσα.

Επιπλέον, είναι σχεδόν αδύνατον ένα σύμβολο ενωτικού χαρακτήρα να υποτιμηθεί από ένα σύμβολο χωρισμού κατά τη διάρκεια των Χριστουγέννων, μιας γιορτής που επίκεντρο έχει -μα τι άλλο;- την οικογένεια και την επανένωσή της. Δεν είναι άλλωστε το “καραβάκι” ένα σύμβολο που ενώνει τους ανθρώπους, ούτε κουβαλάει πάντα ευχάριστες αναμνήσεις και συνειρμούς.

Αντιθέτως, το χριστουγεννιάτικο δέντρο ή τα αειθαλή κλαδιά, κουβαλούν συνειρμούς αθανασίας, καθώς και αναμνήσεις ανθρωπίνων σχέσεων που κρατούν στον χρόνο. Αρκεί κανείς να σκεφτεί τι υποδηλώνει το δέντρο σε κάθε λογής παραμύθια, μύθους και ιστορίες. Σχεδόν πάντα κρατά έναν ρόλο σύνδεσης ανθρώπινων σχέσεων, καθώς και τη συνέχεια της ύπαρξής τους σε βάθος χρόνου. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι το δέντρο (δρυς, ελιά, πλάτανος,δάφνη,κυπαρίσσι, ροδιά, μυρτιά, άμπελος κ.ά.) μέχρι να κυριαρχήσει ευρέως ο χριστιανισμός, αποτελούσε ένα βασικό στοιχείο της αρχαιοελληνικής λατρείας.

Check Also

Παύλος Σιταρίδης: Προβλήματα σχολικής στέγης στο Δήμο Κορδελιού-Ευόσμου

Παύλος Σιταρίδης: Προβλήματα σχολικής στέγης στο Δήμο Κορδελιού-Ευόσμου

της  Ολυμπίας Σαλαγιάννη To πρόβλημα της σχολικής στέγης που αντιμετωπίζει ο Δήμος Κορδελιού-Ευόσμου είναι ένα θέμα …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Κάντε like στη σελίδα του evosmos.org στο Facebook Έτσι θα ενημερώνεστε πρώτοι για τα νέα της καθημερινότητας.

Κλείσιμο